ERFENIS VOOR 3562 ERFGOOIERS

2006-04-10T11:20:00.000-07:00

Het archief van de Vereniging Stad en Lande van Gooiland
Zoals elders in dit tijdschrift (1) beschreven is het omvangrijke
erfgooiersarchief onlangs overgebracht naar het Stadsarchief te Naarden. Dit
archief bevat naast talrijke Resolutieboeken, 530 archiefdozen. De totale inhoud
hiervan kan letterlijk en figuurlijk veel stof opleveren. In het navolgende
stukje wordt ingegaan op de inhoud van twee van deze dozen, namelijk de
afstamming van de erfgooiers.
In 1912 werd bij wetgeving De Vereniging Stad en Lande van Gooiland opgericht.
Na een bijna zeventig jarig bestaan vond de opheffing plaats in 1979. Het
archief van de vereniging kwam onder beheer van de Stad en Lande Stichting. Op
25 november 1993 is dit gehele archief verhuisd naar het Stadsarchief te Naarden
. Het materiaal is zeer omvangrijk. Naast de talrijke Resolutieboeken bestaat
het uit 530 archiefdozen. De totale inhoud kan letterlijk en figuurlijk veel
stof opleveren. Vandaar in onderstaande bijdrage alleen iets over de erfgooiers
afstammingslijsten. Deze liggen nu voor een ieder in het Stadsarchief ter
inzage.
Een puzzel van ruim duizend stukjes
"Wat het archief betreft moge vermeld worden, dat dit zoowel uit historisch als
uit praktisch oogpunt zoo waardevol bezit, in zeer onvolledige en ongeordende
toestand werd bevonden. Eerst na een vijftiental jaren ernstigen arbeid was het
systematisch en overzichtelijk gerangschikt", aldus de voorzitter van Stad en
Lande E. Luden in 1931 (2).
Anno 1993 is het archief nog volgens dit verouderde systeem 'gerangschikt'. Ook
nu zal het jaren duren eer het op hedendaagse wijze geordend en toegankelijk is.
Desondanks valt het niet moeilijk veel interessants te ontdekken. Alleen al de
archiefdozen 15.05 en 15.06 (3) herbergen een schat aan informatie. De inhoud
bestaat uit genealogische gegevens van de meeste erfgooierfamilies. De
eerstgenoemde doos is gevuld met de stambomen uit Blaricum, Hilversum en
Naarden, de tweede met die van Bussum, Huizen en Laren. Iedereen, die zich
verdiept heeft in zijn 'roots', weet hoe boeiend maar ook tijdrovend zo'n hobby
is. Juist zulke mensen beseffen hoe enorm het karwei is geweest om al deze
afstammingslijsten te maken.
Luden had in 1915 alle Gooise gemeenten aangeschreven. Hij verzocht om
toezending van oude erfgooierslijsten. Hiermee kon de vaste kern van vooral
agrarische leden gecontroleerd worden.
In 1930 deden allerlei geruchten de ronde over een geheel of gedeeltelijke
opheffing van Stad en Lande. Het gevolg was een grote toeloop van nieuwe leden.
Omdat de bestaande lijsten nu niet meer voldeden, kwam Luden in een besloten
vergadering met een voorstel. Zijn plan werd aangenomen. Het hield in, dat men
van alle erfgooierfamilies afstammingslijsten zou laten samenstellen.
Stad en Lande gaf de opdracht aan het Genealogisch-Heraldisch Bureau, L.J.
Beuningen van Helsdingen te Bloemendaal. Genoemde genealoog klaarde geheel
alleen deze gigantische klus. De uitgebreide correspondentie tussen de
secretaris van Stad en Lande Jan L. van Os en de genealoog bleef bewaard (4).
Van 1931 t/m 1934 spitte Van Helsdingen in de Gooise archieven. Naast de
kerkelijke DTB's (Doop-, Trouw en Begraafboeken) raadpleegde hij ook de
impostkohieren op trouwen en begraven.
De werkzaamheden begonnen in oktober 1931. Stad en Lande zond aan het
genealogisch bureau de ledenlijsten uit 1930. Deze lijsten waren tevoren door de
Gooise gemeentesecretarissen voorbewerkt. Achter ieder lid vermeldden zij de
voorouders voor zo ver ze deze in de Burgerlijke Stand konden vinden. De
gemeenteambtenaren voerden dit uit als overwerk tegen betaling door Stad en
Lande van f 1,50 per uur. De gemeente Huizen stuurde als eerste de voorbewerkte
lijst in. Drie ambtenaren hadden hier in totaal 180 uur aan gewerkt. In de
begeleidende brief aan Van Helsdingen schreef Jan L. van Os:
"In de laatste kolom is aangetekend de laatste stamvader, die Uw uitgangspunt is
.... Er moet nu worden nagegaan, met de laatste stamvader te beginnen, of de
geboorten uit wettige mannelijke lijn afstammen, en wel tot ongeveer 1700, daar
de eerste lijst in 1708 is gemaakt. Zoodra een onwettige afstamming wordt
aangetroffen, kan dit worden aangeteekend in de laatste kolom en behoeft niet
verder gezocht te worden".
Op de lijst van 1708 (5) stonden 1088 personen. Het was een puzzel om hier
wegwijs uit te worden.
Slapende leden worden wakker
Stad en Lande gaf de genealoog geen duidelijke taak omschrijving . Wat de
precieze opdracht geweest mag zijn, ondubbelzinnig was ze niet. In de onderlinge
correspondentie stonden over en weer vraagtekens. Vaak was er ook irritatie
tussen de opdrachtgever en de uitvoerder. Pas in januari 1934 komt Stad en Lande
op de proppen met een principiële uitspraak. Met recht als mosterd na de
maaltijd, want het werk had in 1933 gereed moeten zijn. Na de genealoog jaren te
hebben laten ploeteren, kwam een schrijven, dat ook 19e eeuwse ledenlijsten
bestonden. Als klap op de vuurpijl sleepte Stad en Lande de Erfgooiswet van 1912
erbij:
"De Erfgooierswet zegt, dat als vermoeden voor het erfgooiersschap geldt het
voorkomen op een der door of vanwege de overheid of de vergadering van Stad en
Lande vroeger opgemaakte lijsten".
Eenvoudig gezegd, van iemand die op de oude lijsten stond, behoefde niet bewezen
te worden dat deze afstamde van de lijst van 1708. Op aandringen van Van
Helsdingen stuurde Stad en Lande daarna de originele lijsten uit 1805, 1836,
1841, 1875, 1876 en 1886. Voor de genealoog was dit een vereenvoudiging. Bij de
van vader op zoon scharende (agrarische) families waren oude schaarlijsten
(recht om vee te weiden) automatisch de erkenning van het erfgooiersschap. Op
hun stambomen verwees de genealoog nu naar vroegere schaar- of ledenlijsten. Het
aantal scharende leden bleef vrij stabiel. De toename van de niet-scharende
(niet-agrariërs) was bij bepaalde gebeurtenissen explosief. Vooral toen ten
behoeve van het gestichte Goois Natuurreservaat het heidebezit van de erfgooiers
in 1933 werd verkocht. Er dienden zich toen families aan die op geen enkele
lijst na 1708 gestaan hadden. Deze zogenaamde slapende leden namen zelf een
genealoog in de arm om als erfgooier erkend en toegelaten te worden. Vooral in
Hilversum, waar in de 18e eeuw de doopboeken verbrand waren, gaf dit veel
problemen. Ook elders werden veel pogingen tevergeefs gedaan. Het uiteindelijke
resultaat was dat het aantal van 2122 leden in 1930 steeg tot 3562 in 1933. Het
was ook de moeite waard, want na de verkoop aan het Goois Natuurreservaat
ontvingen alle erfgooiers een uitkering van 566 gulden en vier cent. In de
crisistijd van die jaren was dit een zeer aanzienlijk bedrag.
Na 1933 nam de belangstelling van de niet-scharenden voor Stad en Lande af. In
de jaren zeventig nam dit weer toe bij de totale opheffing, waarbij per
niet-scharend lid f 5244.- werd uitbetaald (6).
Voltooid verleden tijd
De kosten en het onderzoek werden door het Genealogisch-Heraldisch Bureau
bepaald op f 5.- per dag (exclusief reiskosten). De gemeente Huizen was als
eerste aan de beurt. De ledenlijst van Blaricum vroeg de genealoog in november
op. Op 4 december verzuchtte hij: "Het werk is veel tijdrovender dan wellicht
oppervlakkig geoordeeld is". Eind januari 1932 was hij, op vijf geslachten na,
gereed met Naarden. De ontbrekende geslachten stamden uit Blaricum en Hilversum.
Om tijd te sparen en geen dubbel werk te doen, verzocht hij eerst andere
gemeenten af te werken. Hij schreef bovendien: "Ik ben sinds 18 December (1931)
met het onderzoek der lijst Naarden bezig geweest en heb daaraan 36 dagen
gewerkt".
Augustus 1933 vermeldde het bureau in een recapitulatie de stand van de
werkzaamheden. Huizen en Naarden waren gereed, aan de overige gemeenten werd nog
gewerkt. Ondanks dat waren er al 330 genealogieën opgesteld. Toch ontbraken nog
211 genealogieën, maar dat hield verband met de 19e eeuwse ledenlijsten. Er werd
een vinnige discussie tussen Van Helsdingen en Stad en Lande over gevoerd. De
genealoog wilde ook deze lijsten, tegen de zin van Stad en Lande, kritisch
onderzoeken. Eind oktober 1934 werd dit geschil voorgelegd aan de waarnemend
Rijksarchivaris van Noord-Holland. Deze koos de zijde van de genealoog. Het
aantal onderzochte afstammingen was groter dan het uiteindelijke aantal
erfgooiersfamilies. Veel van de nieuw aangemelde leden waren na onderzoek te
licht bevonden en afgewezen.
De definitieve uitvoering van de stambomen was per familie verschillend.
Uitgebreide genealogieën beginnen omstreeks 1700 en bestaan uit 5 a 6
generaties. Anderen beginnen later, maar verwijzen vaak naar een stamvader uit
een andere gemeente. Achter sommige 19e eeuwers staat het jaartal van een
schaarlijst uit die tijd. De in de jaren dertig levende laatste generatie is
meestal aangegeven met één of meer lidmaatschapnummers van de gemeente van
inwoning. Deze nummers zijn van de erfgooierslijst uit 1930. Om een indruk te
geven over de verdeling van het aantal leden per gemeente, volgt hier een
overzicht.
Gooise gemeenten;
Aantal: - gerechtigdepersonen; - verschillende namen; - stambomen
___________________________________________________________________________
gemeente.. 1708..1930.. 1965
------------------------------namen 1930..1965
--------------------------------------------stambomen 15.05 en 15.06
_______________________________________________________
Blaricum......104..165.....307.........31..44.............63
Bussum..........40..299.....661.........58..76............92
Hilversum.....384..597..1258...........84..98.........154
Huizen.........238..575..1604...........30..57..........72
Laren..........160..401....684..........48..59.........94
Naarden.......111...85....207...........26.. 54........... 31
buiten Gooi. 51....... 00..... 00________________________________
Totaa.........1088..... 2122 4721 ________________________________
__________________________________________________________________________

Wie nu nog munt wil slaan uit zijn eventuele erfgooiersafstamming is te laat.
Zelfs ten onrechte afgewezen aanspraken zijn vervallen. Het erfrecht van de
erfgooiers behoort tot de voltooid verleden tijd.
NOTEN:
1) Tussen Vecht en Eem. 12e jrg. nr. 1 - februari 1994
2) E.Luden - Het Gooi en de Erfgooiers. Uitg. De Kroon. Hilversum 1931.
3) Archiefnummers van de orspronkelijke inventaris 15.05, 15.06 . Vervangen door
doosnummers 152, 153 tijdens de verhuizing van het Huizer archief naar het
Naarder Stadsarchief in 1993. Na 1993 omgezet in plaatsingnummers: 152 :
1099-1106; 153: 1107-1112. 4) Corespondentie tussen Stad en Lande en
genealogisch Bureau
5) Stad en Lande archief, doos 417
6) ARA Den Haag, archief Grafelijksrekenkamer inv. nr. 755 bis omslag 3.
7) De Gooi en Eemlander, 7 maart 1985.
AFBEELDINGEN:
Blz. 15: Foto van een ambtenaar, die met een loep het teruggevonden doopboek van
Hilversum bekijkt.
Onderschrift: "een der ambtenaren van het Rijksarchief te Haarlem". 11 Januari
1934
Blz. 19: Tekening van Jo Spier, met drie boertjes op weg naar Naarden.
Onderschrift: "Op weg naar de twee millioen".
__________________
TUSSEN VECHT EN EEM. 12e JRG. NR. 1, FEBRUARI 1994
F.J.J. de Gooijer
Opmerking FdG 30.05.1999:
In de plakboeken van Stad & Lande had ik verschillende afbeeldingen bij elkaar
gezocht voor bovenstaand stukje. Vooral de komische spotprenten die in de
dertiger jaren door Jo Spier getekend zijn. Via archivaris D. Dekema zijn deze
naar de redactie van TVE gegaan. Uitgekozen werden de afbeeldingen op blz. 15 en
19. Bij mijn stukje werd alleen de foto op blz. 15 geplaatst.
Het onderschrift op blz. 15 was onvolledig, de foto behoorde bij een artikel
over het terugvinden van de doopboeken van Hilversum. In het onderschrift werd
vermeld dat de ambtenaar het bewuste doopboek controleert.
De tekening met de boertjes (blz. 19) werd geplaatst bij het artikel van D.
Dekema: 'De overdracht van het archief van de erfgooiers'. Geen van de andere
door mij uitgezochte tekeningen werd geplaatst.
________________________
http:// gooijer.netfirms.com/
http:// gooijer.nl.jouwpagina.nl/

STAD & LANDE: ERFENIS

ERFENIS VOOR 3562 ERFGOOIERS